Masa başında saatlerce istatistik verisiyle uğraştığım günlerin birinde fark ettim: masamın bir köşesinde hep bir şey dönüyor. Bazen bir kalem, bazen küçük bir topaç. Elim boşta kalmasın diye değil, tam tersine, zihnim boşta kalmasın diye.

Bu gözlem beni, aslında oldukça eski ve sağlam bir nörobilimsel zemine oturan bir soruya götürdü: Tekrarlayan, öngörülebilir duyusal-motor girdiler, bir topacın dönüşü, parmaklar arasında gezinen bir fidget spinner, dikkat ve düzenleme açısından gerçekten bir şey ifade ediyor mu?

DEHB’de altta yatan mekanizmalardan biri, göreve yetecek kadar uyarılmanın (arousal) sağlanamamasıdır. Sıkıcı, tekdüze bir görev karşısında beyin “yeterince meşgul değilim” sinyali verir ve dikkat dağılır. CHADD (Children and Adults with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) kuruluşunun derlediği araştırmalara göre, DEHB’li bireylerde görülen kıpırdanma davranışı aslında bilinçli ya da bilinçsiz bir dikkat ve uyanıklık artırma çabası olabilir. Elin meşgul olması, düşük yoğunluklu, sürekli bir motor-duyusal girdi sağlayarak arka plan uyarılmasını yükseltiyor — ve bu da asıl işe (dinlemek, okumak, düşünmek) odaklanmayı bazı kişiler için kolaylaştırabiliyor.

Otizm tarafında ise çerçeve biraz farklı. Tekrarlayan hareketler; literatürde “stimming” olarak adlandırılan kendini uyarma davranışları, çoğu zaman aşırı duyusal yüklenme anında bir çıpa görevi görüyor. Kapp ve arkadaşlarının (2019) otistik yetişkinlerle yaptığı, alanın referans çalışmalarından biri haline gelen araştırması, stimming’in katılımcılar tarafından temelde bir öz-düzenleme mekanizması olarak tanımlandığını ortaya koyuyor: yoğun duygu ve düşünceleri sakinleştirmeye ya da ifade etmeye yarayan uyarlanabilir bir strateji. Dünya çok fazla, çok hızlı, çok yüksek sesle geldiğinde, tanıdık ve öngörülebilir bir duyusal döngü sinir sistemine bir tutunma noktası sunuyor.

Burada araştırmacı kimliğimin araya girmesine izin vereceğim, çünkü bir bilim insanı olarak abartılı iddialardan kaçınıyorum. Florida International Üniversitesi’nden Graziano ve arkadaşlarının (2018) DEHB tanılı küçük çocuklarla yaptığı sınıf içi kontrollü çalışma, fidget spinner kullanımının dikkatte tutarlı bir iyileşme sağlamadığını, hatta bazı ölçümlerde dikkat sorunlarını artırdığını gösterdi. Buna karşılık Aspiranti ve Hulac’ın (2021) araştırması, fidget spinner kullanan DEHB’li öğrencilerde göreve bağlılık oranının arttığını buldu, yani literatür kendi içinde de çelişkili.

Bir fMRI çalışması (Kanamori ve ark., biorxiv/PMC üzerinden yayımlanan nörogörüntüleme araştırması) topaç benzeri nesneleri döndürürken motor planlama ve ödülle ilişkili beyin bölgelerinin (kortiko-striatal devre, tamamlayıcı motor alan) aktive olduğunu gösterdi; ancak yazarlar da dikkat üzerindeki iddiaların bilimsel kanıt tabanının hâlâ sınırlı olduğunu vurguluyor.

Yani mesele nesnenin kendisi değil, nasıl kullanıldığı. Sessiz, elde tutulan, göze fazla girmeyen bir topaç ile arkadaş grubunun ortasında gösteri objesine dönüşen parlak bir spinner, nörolojik olarak tamamen farklı iki deneyim yaratıyor.

Kime Daha Çok İşe Yarıyor?

Duyusal profil burada belirleyici. Motor-arayışçı (sensory seeking) bir profile sahip DEHB’li ya da otizmli bireylerde fayda görülme olasılığı daha yüksek. Buna karşılık duyusal kaçıngan (sensory avoidant) bir profilde, elde ek bir nesne bulunması rahatlatıcı değil, tam tersine yorucu bir ek yük olarak hissedilebilir. Kapp ve arkadaşlarının (2019) çalışmasında katılımcılar, stimming’in kendileri için genelde olumlu bir deneyim olduğunu, olumsuzluğun ise ancak davranış kendine zarar verici hâle geldiğinde ya da dışarıdan damgalandığında ortaya çıktığını belirtmiş.

Bu da bizi asıl noktaya getiriyor: Ek duyusal girdi kavramsal olarak “iyi” ya da “kötü” değil — kişiye, bağlama ve nesnenin niteliğine bağlı. Herkes için işe yarayan tek bir formül yok; ama düşük riskli, ucuz ve kolayca denenebilir bir müdahale olduğu için, bireysel deneme yoluyla keşfedilmeye değer.

Kişisel Notum

Ben hala renkli topaçları masamda tutuyorum. Bazen yeni makaleleri takip ederken, bazen bir cümleyi üçüncü kez yeniden yazarken masamda dönüyor. Bilimsel literatür bana “herkes için işe yarar” demiyor, fakat “bazıları için, bazı koşullarda işe yarayabilir, ve zararı yoksa denemeye değer” diyor. Bazen bilimin bize verdiği en dürüst cevap da budur.

Bu yazı, DEHB ve otizm spektrumunda duyusal-motor kendini düzenleme stratejileri üzerine güncel araştırmalara dayanmaktadır. Bireysel değerlendirme için bir uzmana danışmak her zaman en sağlıklı yaklaşımdır.

Kaynakça

Aspiranti, K. B., & Hulac, D. M. (2021). Fidget spinners and on-task behavior in students with ADHD.

CHADD (Children and Adults with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder). Fidget Toys and ADHD: Still Paying Attention?

Graziano, P. A., ve ark. (2018). To fidget or not to fidget, that is the question: A systematic classroom evaluation of fidget spinners among young children with ADHD. Journal of Attention Disorders.

Kapp, S. K., Steward, R., Crane, L., Elliott, D., Elphick, C., Pellicano, E., & Russell, G. (2019). ‘People should be allowed to do what they like’: Autistic adults’ views and experiences of stimming. Autism, 23(7).

Narukawa ve ark. (2023). Cortico-striatal activity associated with fidget spinner use: an fMRI study. Scientific Reports.