Arşiv yazısı · İlk yayın: 2026-10-30
BİLİM • SÖYLEŞİ • ANALİTİK KİMYA
UCL Eczacılık Fakültesinin NMR laboratuvarında Haider Hussain, nükleer spinlerin moleküler davranışı nasıl görünür kıldığını ve NMR temelli metabolomiğin rutin klinik bakıma ulaşması için nelerin gerektiğini anlatıyor.
Dr. Pınar Şengül | Londra | Ağustos 2026

UCL Eczacılık Fakültesindeki bir laboratuvarda ince bir cam tüp, moleküllerin davranışına açılan bir pencereye dönüşebiliyor. Numune ilk bakışta sıradan görünebilir. Fakat nükleer manyetik rezonans spektrometresinin içinde atom çekirdekleri güçlü bir manyetik alana ve radyofrekans enerjisine yanıt vererek yapı, etkileşim ve hareket hakkında bilgi taşıyan sinyaller üretiyor. Ortaya çıkan spektrum yalnızca bir molekül listesi değil. Dikkatle okunduğunda, moleküllerin ne yaptığının da kaydı.
Bu ayrım, laboratuvarın NMR sorumlusu Haider Hussain için önemli. Ona göre nükleer manyetik rezonansı ilgi çekici kılan, tek bir bilimsel alanın sınırlarına sığmaması. Fizik, matematik, bilgisayar bilimleri, kimya, cihazlarla doğrudan çalışma ve insan sağlığına katkıda bulunabilecek uygulamalar bir araya geliyor.
Spin üzerine kurulu bir bilim dili
Hussain’in bu alana girişi eczacılık bilimleri üzerinden olmuş. East Anglia Üniversitesindeki MPharm eğitiminin ardından yüksek lisans araştırmasında selüloz hidrojellerini ve hemiselüloz kompozitlerini karakterize etmek için katı hâl NMR kullanmış. Doktorasında ise ilaç taşıma sistemleri ve biyomalzemeler açısından önemli moleküler etkileşimleri incelemek üzere kimyasal kayma görüntüleme yöntemleri geliştirmeye odaklanmış. Bir NMR laboratuvarını yönetmek, alanın farklı boyutlarıyla çalışmayı sürdürmenin doğal bir yolu hâline gelmiş.
Temel fiziği anlatırken spinden başlıyor. Pek çok atom çekirdeği bu kuantum özelliğine sahip ve basitleştirilmiş bir benzetmeyle küçük mıknatıslar gibi davranıyor. Güçlü bir manyetik alanda, alan yönündeki düşük enerjili durumda bulunan çekirdeklerin sayısı biraz daha fazla oluyor. Radyofrekans darbesi sisteme enerji aktarıyor. NMR deneyinde oluşan sinyalin frekansları hem çekirdeğin türüne hem de yerel kimyasal çevresine bağlı. Bu sade anlatım, farklı kimyasal ortamların neden ayırt edilebilir olduğunu düşünmek için bir başlangıç.
“NMR, yalnızca hangi moleküllerin bulunduğunu sormak yerine, bu moleküllerin gerçekte ne yaptığını anlamamıza yardımcı oluyor.” — Haider Hussain
Kimyasal çevrelerin farklı sinyaller oluşturması, araştırmacıların moleküler yapı ve davranış hakkında ayrıntılı bilgi edinmesini sağlıyor. NMR numuneyi tahrip etmeden çalışabiliyor, kristal örgü gerekliliğiyle sınırlı değil ve farklı zaman ölçeklerindeki süreçleri inceleyebiliyor. Biyomedikal araştırmada bu özellikler metabolitlerin tanımlanmasını ve miktarlarının ölçülmesini, yapı çalışmalarını, protein etkileşimlerinin analizini, ilaç bağlanma deneylerini ve moleküler dinamik incelemelerini destekliyor.
Tek cihaz, pek çok bilimsel soru
UCL’deki projeler bu çeşitliliği yansıtıyor. Hussain ve çalışma arkadaşları ilaç geliştiren, protein-ligand etkileşimlerini inceleyen, doğal ürünleri analiz eden, metabolik yolakları araştıran ve polimerlerle biyomalzemeleri karakterize eden araştırmacılara destek veriyor. Laboratuvar sanayiyle de çalışıyor ve dış kuruluşlara analiz hizmeti sunuyor.

Ancak gelişmiş bir cihaza erişebilmek, işlemin basit olduğu izlenimini yaratabiliyor. Sıradan görünen bir spektrumun arkasında bile deney parametreleri, darbe dizileri, veri toplama tercihleri ve işleme adımlarından oluşan ayarlanabilir bir zincir var. Hussain, bu zincirin yeterince anlaşılmamasını alanın süregelen sorunlarından biri olarak görüyor. Bir bağlamda uygun olan standart protokol başka bir bağlamda yetersiz kalabilir; deney tasarımını bilimsel soru belirlemeli.
Bu nedenle genç araştırmacılara temel mesajı işlem sırasından çok kavramsal: NMR tek bir teknik değil, nükleer spinlerin dış manyetik alanla etkileşimini kullanan bir teknikler ailesi. Araştırmacı numuneden ne öğrenmek istediğini tanımladığında uygun deneyi seçmek de kolaylaşıyor.
NMR mı, kütle spektrometrisi mi? Yanlış soru
Metabolomikte NMR ve kütle spektrometrisi sıklıkla rakip gibi sunuluyor. Hussain bu ikiliğe karşı çıkıyor. Kütle spektrometrisi çok yüksek duyarlılık sunuyor ve çok düşük konsantrasyonlardaki bileşikleri saptayabiliyor; geniş metabolit keşfi için güçlü bir başlangıç oluşturuyor. NMR’ın üstünlükleri ise farklı: tekrarlanabilir nicel ölçümler, az numune hazırlığı, zengin yapısal bilgi ve numunelerle moleküler etkileşimleri inceleyebilme olanağı.
Dolayısıyla yöntem seçimi amaca bağlı. Mutlak miktar tayini, yapının doğrulanması, uzun vadeli tekrarlanabilirlik veya etkileşim çalışmalarında NMR önemli avantajlar sağlayabilir. Düşük miktarda bulunan metabolitleri olabildiğince geniş kapsamda saptamakta ise kütle spektrometrisi çoğu zaman daha güçlüdür. İki yöntemin birbirinden bağımsız nitelikteki kanıtlarını birleştirmek, her birinin sınırlılıklarını dengeleyebilir.
Daha güçlü mıknatıslar ve daha sürdürülebilir laboratuvarlar
Çeşitli teknolojik gelişmeler NMR’ın olanaklarını genişletiyor. Daha yüksek manyetik alanlar ve gelişmiş kriyoproblar duyarlılığı ve çözünürlüğü artırıyor. Hiperpolarizasyon, sinyal şiddetini büyük ölçüde yükselterek yöntemin başlıca sınırlılıklarından birini aşmaya yardımcı olabilir. Saf kayma deneyleri karmaşık spektrumları sadeleştirip çözünürlüğü iyileştirebilir. Öte yandan masaüstü cihazlar NMR’ı uzmanlaşmış yüksek alan laboratuvarlarının dışına taşıyor.
Laboratuvar yöneticisi için ilerleme yalnızca spektrum kalitesiyle ölçülmüyor. Yüksek alan NMR sistemleri maliyetli kriyojenlere ihtiyaç duyuyor; helyum ve azot geri kazanımındaki ilerlemeler işletme giderlerini ve çevresel yükü azaltabilir. Hussain, araştırma altyapıları büyüdükçe bunun önem kazanacağını düşünüyor. NMR’ın geleceğini, cihazların neyi saptayabildiği kadar laboratuvarların sürdürülebilir biçimde işletilip işletilemediği de belirleyecek.
Spektrumdan klinik karara uzanan yol
NMR temelli metabolomik şimdiden ayrıntılı ve tekrarlanabilir biyomedikal veriler üretiyor. Bu, araştırma uygulamalarının rutin klinik bakımın olağan bir parçası olmaya hazır olduğu anlamına gelmiyor. Hussain en büyük engel olarak standardizasyonu gösteriyor: klinik laboratuvarların uyumlaştırılmış numune hazırlığına, tekrarlanabilir protokollere, tutarlı cihaz kalibrasyonuna ve doğrulanmış analiz süreçlerine ihtiyacı var.
İkinci engel yorumlanabilirlik. Karmaşık bir metabolik örüntü ancak güvenilir ve uygulanabilir bir kararı desteklediğinde klinik değer kazanıyor. Hekimlerin anlaşılır, uygun popülasyonlarda doğrulanmış ve güçlü klinik kanıtlara dayanan biyobelirteçlere ihtiyacı var. Hussain’e göre teknoloji yeterli kapasiteye sahip; daha zor olan, rutin kullanım için gereken kanıt birikimini, altyapıyı ve kalite sistemlerini kurmak.
“Teknoloji şimdiden yüksek kaliteli veri üretebiliyor. Kalan güçlük, rutin klinik kullanım için gereken kanıt tabanını ve altyapıyı oluşturmak.” — Haider Hussain
Yapay zekâ NMR’ı neden henüz dönüştürmedi?
Yapay zekâ, analiz süreçlerinin kaçınılmaz sonraki katmanı gibi sunulabiliyor. NMR üzerindeki etkisi ise Hussain’in beklediğinden daha sınırlı kalmış. Bazı araştırmacılar fragman temelli taramaları tasarlarken gerekli deneyleri daraltmak için bu yöntemlerden yararlanıyor; otomatik yaklaşımlar proteinler gibi büyük biyomoleküllerden gelen verilerin işlenmesine de yardımcı olabiliyor. Ancak alan henüz başka yerlerde görülen ölçekte bir dönüşüm yaşamış değil.
Bunun nedenlerinden biri veri olabilir. Başarılı sistemler geniş, özenle düzenlenmiş ve erişilebilir veri kümelerine ihtiyaç duyuyor; yüksek kaliteli açık NMR verileri ise görece sınırlı. Dolayısıyla mesele yalnızca daha iyi algoritma geliştirmek değil. Birbiriyle çalışabilen veri kümeleri, ortak üst veri standartları ve güvenilir referans kaynakları da gerekiyor. Yapay zekânın NMR’a katkısı, hesaplama gücü kadar bilimsel veri kültürüne de bağlı olabilir.
Sorular üzerine kurulu bir kariyer
Farklı araştırma ortamlarında çalışmak, Hussain’e laboratuvarların görünüşte benzer işleri farklı standart çalışma prosedürleri ve bilimsel alışkanlıklarla yapabildiğini göstermiş. Değeri verilerle ortaya konduğu sürece birden fazla yaklaşım verimli olabilir. Londra’da kendine yer edinmek isteyen uluslararası araştırmacılara önerisi açık: girişken olun, enerji getirin, seminerlere katılın, soru sorun ve gerçek mesleki ilişkiler kurun. Yeteneğinizle merakınızın kesiştiği, meslektaşlarınızın da anlamlı bir araştırma üretebileceğini gördüğü bir alan seçmek aynı derecede önemli.
Teknik uzmanlık tek başına yeterli değil. Hussain, alışılmadık bir işe girişme cesaretini, çalışıp pratik yapma disiplinini, aksiliklere rağmen sürdürme gücünü ve ekip çalışmasına açıklığı vurguluyor. Doktora yıllarına dönüp baktığında soru sormaya devam etmiş olmaktan memnun. Doktora, soru sormanın açıkça beklendiği son aşamalardan biri gibi hissedilebiliyor; sonraki akademik roller bilim insanını yanıt vermek zorundaymış gibi hissettirebiliyor.
Genç hâline vereceği düzeltici tavsiye ise zamanla ilgili. Akademide gecikmenin sonuçları hemen görünmeyebilir, ama gerçektir. Onun anlatımında merakla zaman yönetimi birbirine karşıt değil; bilimsel soruların tamamlanmış deneylere dönüşmesini birlikte mümkün kılıyorlar.
Soruyla başlamak
Laboratuvardaki cam tüp, bu nedenle yalnızca başlangıç. Mıknatıs daha güçlü, prob daha duyarlı, yazılım daha otomatik olabilir. Bunların hiçbiri araştırmacının gerçekten neyi öğrenmesi gerektiğine karar vermiyor. NMR’ın gücü çeşitliliğinde; bu çeşitlilik de dikkatli seçim yapma sorumluluğu getiriyor.
İlaç geliştirmeden biyomalzemelere ve metabolik biyobelirteçlere kadar alanın geleceği, deneyleri sorularla eşleştirmeye, tamamlayıcı analiz yöntemlerini birleştirmeye ve moleküler bilgiyi klinik uygulamaya taşıyabilecek tekrarlanabilir sistemler kurmaya bağlı. Küçük mıknatıslar sinyalleri veriyor. O sinyallerden ne öğrenmek istediğimizi yine bilim insanları belirliyor.
Söyleşi hakkında

Dr. Pınar Şengül, nörobilimci, nöropsikolog ve bilim yazarıdır. Doktora araştırmasında oligoklonal bant örüntülerine göre serum ve beyin omurilik sıvısındaki farklılıkları ¹H-NMR metabolomiğiyle incelemiştir. Çalışmalarında karmaşık nörobilim ve analitik kimya konularını anlaşılır bilim anlatılarına dönüştürmeye odaklanır.
Bu söyleşi, 5 Ağustos 2026’da Londra’daki UCL Eczacılık Fakültesi NMR laboratuvarına yapılan yüz yüze ziyaretin ardından gerçekleştirilmiştir. Haider Hussain daha sonra on üç söyleşi sorusuna yazılı yanıt vermiştir. Alıntılar, anlamları değiştirilmeden dil bilgisi ve açıklık açısından hafifçe düzenlenmiştir.
Okuma önerim: Bir biyobelirteç haberinde yalnızca ölçümün doğruluğuna değil, sonucun hangi hasta grubunda doğrulandığına ve klinik kararı nasıl değiştireceğine de bakın.
