Emrah Düzel ile bellek, Alzheimer ve demansla yaşam üzerine

Arşiv yazısı · İlk yayın: 2026-11-07

Röportaj: Dr. Pınar Şengül

Bellek nasıl oluşuyor, Alzheimer hastalığı bu süreçleri nasıl değiştiriyor ve aileler yakınlarının korunan becerileri aracılığıyla onlarla nasıl bağ kurabilir? Otto von Guericke Üniversitesi Bilişsel Nöroloji ve Demans Araştırmaları Enstitüsü Direktörü Prof. Dr. Emrah Düzel ile 20 Ekim 2026’da Magdeburg’daki IKND’de buluştuk. Konuşmamız, belleği destekleyen beyin devrelerinden fiziksel aktiviteye, genetik riskten bakım verenlerin ihtiyaçlarına uzandı.

Yayın notu: Bu söyleşiden hareketle kaleme aldığım “Putting everyday life at the centre of Alzheimer’s research” başlıklı görüş yazısı The European Scientist’te yayımlandı. Aşağıda aynı görüşmenin soru-cevap biçiminde düzenlenmiş Türkçe metni yer alıyor. İngilizce gerçekleştirilen söyleşinin soruları ve yanıtları, anlamları korunarak açıklık ve akıcılık amacıyla düzenlenmiş ve kısaltılmıştır.


Pınar Şengül: Magdeburg’daki ekibiniz bellek hakkında neyi anlamaya çalışıyor?

Emrah Düzel: Beyinde belleği mümkün kılan devrelerin mekanizmalarını anlamaya çalışıyoruz. Bellek karmaşık bir yapı: Farklı bellek türleri var ve bunları desteklemek için çok sayıda beyin bölgesinin birlikte çalışması gerekiyor.

Hangi bölgelerin birlikte çalıştığını ve bunu nasıl yaptığını öğrenmek istiyoruz. Bunlara devre diyoruz; çünkü bilgi sisteme giriyor, işleniyor ve bir çıktı oluşuyor. Bu devreleri anlamak, Alzheimer hastalığının belleği nasıl etkilediğini mekanizmalar düzeyinde incelememize ve bu değişikliklerin gündelik yaşama nasıl yansıdığını görmemize yardımcı oluyor.

Pınar Şengül: Bu yaklaşım, insanların yaşadığı bellek sorunları hakkında ne gösteriyor?

Emrah Düzel: Önemli noktalardan biri, gündelik hayattaki kişisel olayları hatırlamamızı sağlayan epizodik belleğin doğası. Bilgileri tekrar ederek öğrenebiliriz; oysa kişisel bir deneyim yalnızca bir kez yaşanabilir. Bu nedenle beynin, tek bir deneyimin ardından anı oluşturabilen bir sisteme ihtiyacı vardır. Bu, Alzheimer hastalığında erken dönemde etkilenen işlevlerden biridir.

Değişim, bir manzaranın aşınmasına benziyor. Dağlar, ağaçlar ve göller düşünün. Önce bazı ağaçlar kayboluyor, sonra diğerleri; bir dağ ise çok daha uzun süre varlığını koruyabiliyor. Her şey aynı anda silinmiyor. İnsanlar, bu bellek manzarasının farklı parçalarını kaybediyor.

Bu örüntüyü anlamak, çalışmalarımızın önemli bir parçası. İnsanların gerçekte ne tür bellek sorunları yaşadığını daha yakından incelememizi sağlıyor.

Pınar Şengül: İlerleyen yaş Alzheimer hastalığını kaçınılmaz mı kılıyor? Genetik yatkınlığın rolü ne?

Emrah Düzel: Yaşlanma en güçlü risk faktörü ve bunun nedenini henüz tam olarak anlamış değiliz. Bazı genetik varyantlar da Alzheimer hastalığına yakalanma olasılığını belirgin biçimde artırabiliyor.

Önemli örneklerden biri APOE ε4. Bu varyant, kolesterol metabolizmasıyla ve beyinde amiloid plaklarının birikmesiyle ilişkili. İki kopya taşımak, tek kopya taşımaya kıyasla çok daha yüksek riskle ilişkili. Ancak ε4 taşımayan insanlarda da risk yaşla birlikte artıyor. Herkesin Alzheimer hastalığına yakalanacağı kesinlikle söylenemez.

Pınar Şengül: 2024 Lancet Komisyonu, değiştirilebilir 14 risk faktörüne müdahale edilmesiyle demans vakalarının yaklaşık yüzde 45’inin önlenebileceğini veya geciktirilebileceğini tahmin ediyor. Okurlar bu oranı nasıl yorumlamalı?

Emrah Düzel: Bu oran, tek bir kişinin riskini değil, toplumun tamamını ilgilendiriyor. Değiştirilebilir risk faktörlerini toplum düzeyinde ele almanın önemini gösteriyor.

Fiziksel hareketsizlik de bu tablonun bir parçası. Hareketsiz yaşam; obezite, dengesiz beslenme ve kalp damar sorunları gibi başka risklerle de bir arada görülebiliyor. Bu faktörler birlikte değişebiliyor. İşitme ve görme sorunlarına da dikkat etmek gerekiyor.

Pınar Şengül: Brain dergisinde 2016’da yayımlanan derlemenizde egzersiz ve belleği ele aldınız. Fiziksel aktiviteyi özellikle ilginç kılan nedir?

Emrah Düzel: Egzersiz bu daha geniş risk faktörleriyle ilişkili, ama aynı zamanda beynin bellek sistemleri üzerinde de etkili. Bunun evrimsel bir mantığı var: Hareket ettiğinizde yer değiştirirsiniz ve beyin yeni bilgi bekler. Hareketin kendisi, bellek sistemi için bir sinyaldir.

Bir de kalp damar sistemiyle ilgili boyut var. Daha yoğun egzersiz sırasında kaslar ve kalp damar sistemi, beyni etkileyebilen nörotrofik faktörler salgılar. Bu süreçler nöral ve vasküler plastisiteyi, yani sinir sisteminin ve onu besleyen damarların uyum sağlama kapasitesini destekleyebilir.

Pınar Şengül: APOE ε4 taşıyan biri için de yaşam tarzı değişiklikleri anlamlı olabilir mi?

Emrah Düzel: Evet. Yaşam tarzı değişiklikleri, bu risk varyantını taşıyan insanlar için de etkili.

APOE durumu, yeni amiloid antikor tedavilerini değerlendirirken de önem taşıyor. Bu değerlendirmenin bir parçası olarak hastanın APOE durumunu belirlememiz gerekiyor.

Pınar Şengül: Öncelik verilmesi gereken tek bir yaşam tarzı faktörü var mı?

Emrah Düzel: Bu soruya iki açıdan yaklaşılabilir. İlki şu: Mekanizma açısından o kadar önemli bir faktör var mı ki yalnızca onu değiştirmek, hastalığın seyrini etkileyebilsin? Bunu kesin olarak belirlemek zor.

Diğer nokta ise kişiye özgü. Birçok risk faktörü birbirine bağlı olduğu için, başka değişikliklerin de önünü açabilecek adımı bulmak yararlı olabilir. Bir kişi için bu, sosyal izolasyonu aşmak olabilir. Bir başkası için daha fazla hareket etmek, birkaç sorunu birden ele almasını kolaylaştırabilir.

Her şeyi aynı anda değiştirmek çok zor. İnsanların, kendi risk faktörlerinin oluşturduğu genel tabloyu değiştirebilmek için hangi adımın onlara yardımcı olduğunu bulması gerekiyor.

Pınar Şengül: Mittel-Elbe platformu ve PrecisePrevent gibi projeler, hangi değişikliklerin daha önemli olduğunu belirlemeye yardımcı olabilir mi?

Emrah Düzel: Bu, bütün araştırma alanının ortak çabası. Biz bulmacanın önemli parçalarını sağlıyoruz ve birlikte çalışmamız gerekiyor.

Bunlar keşif odaklı araştırmalar. Bu çalışmalar sayesinde umut verici ipuçları elde ediyoruz. Sonrasında bunların daha büyük, çok merkezli çalışmalarda sınanması gerekiyor.

Pınar Şengül: Alzheimer hastalığı veya başka bir demans türüyle yaşayan birine bakım veren ailelere ve arkadaşlara ne söylemek istersiniz?

Emrah Düzel: Demansla yaşayan birine bakım vermek çok zor. Aileler için büyük bir sorumluluk; neredeyse günün 24 saatini kapsayan ve yaşamlarını değiştirebilen bir iş.

Bakım konusunda uzman kişilerden erken dönemde destek almak önemli. Hastalığı iyi anlayan ve güvenilir tıbbi destek sağlayabilecek bir hekim bulmak da öyle.

Ancak bakım verenler kendilerini de ihmal etmemeye çalışmalı. Kendi bedensel ve ruhsal sağlıklarına da dikkat etmeleri gerekiyor. Bunun zor olduğunu biliyorum, ama mesajım şu: Kendinizi unutmayın.

Pınar Şengül: Yaşlı insanları çok önemsiyorum; belki de bu, çok sevdiğim anneannemden geliyor. Onu kaybettikten sonra kendime bir söz verdim: Alzheimer üzerine çalışacak ve yaşlı insanlara neden daha fazla özen göstermemiz gerektiğini topluma anlatacaktım.

Bir keresinde Alzheimer hastalığı olan, yaklaşık 90 yaşındaki bir beyle tavla oynadım. Yakın geçmişte yaşadıklarını anlatmakta zorlanıyordu, ama hâlâ beni yenebiliyor ve yıllardır yaptığı gibi zarların üzerindeki sayıları Farsça söyleyebiliyordu. Yakınları şaşırmıştı.

Bunlar bize çok şey vermiş insanlar ve onlara karşılık vermemiz gerektiğini düşünüyorum. Hayatlarını kolaylaştırmak için ne yapabiliriz? Böyle deneyimler, demansla yaşayan birini desteklemek konusunda bize ne öğretebilir?

Emrah Düzel: Bu örnekle zaten çok şey anlattınız. İnsanların kendilerini rahat hissetmelerine yardımcı olmak çok önemli ve bunun bazı anahtarları var. Korunmuş becerilerden oluşan adacıklar bunlar.

Anahtar bir müzik parçası, bir şarkı ya da belirli bir anı olabilir. O kişi için bunu bulabilirseniz, hem kendisi hem de ailesi için çok değerli bir deneyim yaratabilir. Bir rahatlama anı, belki de bir mutluluk anı sağlayabilir.

Önerim: bir yakınınızla ilgilenirken hâlâ keyif aldığı müziği, oyunu veya alışkanlığı fark etmeye zaman ayırın. Bakım konusunda erken uzman desteği alın; bakım veren kişinin kendi ihtiyaçlarını da plana katın.

THE PI LETTER

Pınar’ın seçtikleri, gelen kutunda.

Yeni sergiler, sahneden notlar, özenli sofralar ve bilime dair sorular. Yeni yazılardan e posta ile haberdar ol.

THE PI LETTER

Pınar’s perspective, in your inbox.

Exhibitions, notes from the stage, thoughtful food and questions for science. Receive new stories by email.

THE PI LETTER

Pınars Perspektive, in Ihrem Postfach.

Ausstellungen, Bühnennotizen, gutes Essen und Fragen an die Wissenschaft. Neue Beiträge per E Mail erhalten.