Arşiv yazısı · İlk yayın: 2025-05-15
Haset, yalnızca başkasında olanı istemek değil. Psikanalist Melanie Klein’a göre, diğerinin sahip olduğu şeyi bozma veya yok etme isteğini de içerebiliyor. Yalnızca ‘Keşke bende de olsa’ değil, ‘Keşke sende de olmasa.’ Daha karanlık bir tonu var. Belki bu yüzden yetişkinlikte açıkça söylenmesi zor. Gergin gülümsemelerin, edilmeyen tebriklerin veya büyüyen mesafelerin arkasına saklanabiliyor. Yine de bu işaretler tek başlarına birinin haset duyduğunu göstermiyor.
Yakın zamanda, çevresinden biri önemli bir başarı elde ettiğinde insanların ne kadar sessiz kalabildiğini fark ettim. Büyük bir başarı internette paylaşılmıştı ama paylaşım tuhaf biçimde sessizdi. O kişiyi yıllardır tanıyan arkadaşlarından yorum veya tebrik gelmiyordu. Bana bu sessizlik, ilgisizlikten çok duygusal bir yük gibi hissettirdi. Ancak bu benim yorumumdu; sessiz bir paylaşımdan bilebileceğim bir şey değil. İnsanlar paylaşımı görmemiş, kendi hayatlarına dalmış veya başka bir yerden yanıt vermiş olabilir. Yine de yakınlarımızla yaptığımız karşılaştırmaların, uzaktaki insanlarla yaptıklarımızdan ne kadar daha keskin hissedilebildiğini düşündüm.
Heinz Kohut’la ilişkilendirilen kendilik psikolojisi açısından hasedi, benlik saygısındaki kırılganlıkla birlikte düşünebiliriz. Bir başkasının başarısı, kendi başarısızlığımız gibi hissedilebilir. Birinin ışığı, diğerine gölge düşürür. Özellikle akrabalar, yakın arkadaşlar veya hayata benzer yerlerden başlayan insanlar arasında. Biri yükseldiğinde diğeri geride kaldığını hissedebilir.
Terapi bağlamında haset, şu temsili cümleler üzerinden ele alınabilir:
‘Onu tebrik ettim ama içim biraz acıdı.’
‘Artık ona eskisi kadar yakın hissetmiyorum.’
‘Neden bilmiyorum ama bir mesafe hissediyorum.’
Böyle cümleler, görülmemeye ilişkin eski bir yarayı, geride kalmışlık hissini veya içselleştirilmiş bir karşılaştırmayı konuşmaya açabilir. Ne anlama geldiklerini kişinin kendi bağlamında anlamak gerekir.
Psikanalist Jessica Benjamin’in karşılıklı tanınma fikri, buna başka bir açıdan bakmamıza yardımcı oluyor: İlişkide iki kişinin de öznel deneyimine yer açılması gerekiyor. Ne yazık ki birçok ilişkide bu denge bozulabiliyor. Biri parlıyor, diğeri susuyor. O sessizlik zamanla mesafeye, hatta kopuşa dönüşebiliyor.
Haset, hissedildiği için yargılanması gereken bir duygu değil. Fakat inkâr edildiğinde veya fark edilmediğinde ilişkiyi sessizce zehirleyebiliyor. Terapide ise bir kapı açabilir. Çünkü neye değer verdiğimizi, neyi arzuladığımızı ve hangi alanlarda tanınmak istediğimizi anlatabiliyor. Bu yüzden haset, yargılamaktan çok anlamayı gerektiriyor.
Birçok çocukluk hikâyesinde olduğu gibi, haset sevgi için verilen mücadeleyle de bağlantılı olabilir. ‘Kardeşim daha çok ilgi görüyordu’ duygusu yıllar sonra işte veya arkadaşlıklarda yeniden belirebilir. Başkasına yönelen övgü, içimizde çocukken duyulmamış bir sesi yankılatabilir.
Belki en anlamlı tebrikler bu yüzden içten olanlar. Bazen bir mesaj, bir bakış veya dürüst bir cümle yeterli:
‘Başarını kutluyorum. Senin gibi başarılı bir müzisyen, ressam, bilim insanı, yazar, girişimci veya astronot olmayı isterdim. Ben o yoldan gitmemiş olsam da senin gibi bir arkadaşım, kardeşim veya kuzenim olduğu için gurur duyuyorum.’
Belki sevginin en olgun hallerinden biri, başkasının başarısının karşısında kendi kırılganlığını fark edebilmek; buna rağmen ses vermek, tebrik etmek ve sevincine katılmak.
Birinin başarısını kıskandığımızda, umudumuz bu duyguyu fark etmek, düzenlemek ve mümkünse onunla büyümek olsun.
Kıskandığımız bir müzisyenin karşısında sessiz kalmak yerine onu kutlayalım; kendimiz de daha çok çalışalım.
Ya hep hayalini kurduğunuz o iş girişimi? Arkadaşınızın başarısı size ilham versin ve kendi adımınızı atın.
Farklı kültürlerde, karşılıklı destekle büyüme geleneklerini miras alıyoruz. Bu gelenekleri yaşatmayı seçebiliriz.
Hepimiz birimiz, birimiz hepimiz için.

Küçük bir uygulama: başkasının başarısının kendiniz için ne istemenize yol açtığını fark edin. İçten bir tebrik gönderin; sonra kendi isteğinize doğru atabileceğiniz bir adım belirleyin. Ek okuma: Klein’ın kuramında haset.
