Arşiv yazısı · İlk yayın: 2025-02-25
Süpermarket raflarındaki et, süt ve yumurta, arkasındaki hayvanı gözden kaybettirebiliyor. Benim için etik soru, o hayvanı yeniden resme koyduğumuz anda başlıyor: Bu ürün soframıza gelebilsin diye kimin çıkarları göz ardı edildi? Felsefeyle ilgilenen bir nörobilimci ve vegan olarak bu soruyu ciddiye almamız gerektiğini düşünüyorum.
Hayvan etiği yalnızca hayvanları sevip sevmediğimizle ilgili değil. Hiç görmediğimiz hayatlar dâhil, onlara karşı ne gibi sorumluluklarımız olduğunu soruyor. İnsan rahatlığı tek ölçümüz olamaz. Bu nedenle doğayla ilişkimizi, Peter Singer’ın çıkarları gözetme yaklaşımını, Joel Feinberg’in hak anlayışını ve Jainizmdeki ahimsa ilkesini birlikte düşünmek istiyorum.
İnsan ve doğa: Bağımlılığımız ortadan kalkmıyor
İnsan toplulukları beslenmek, barınmak ve araç üretmek için her zaman çevrelerine bağımlıydı. Tarım, sanayileşme ve kentleşme, çevreyi değiştirme biçimimizi ve bunun ölçeğini dönüştürdü. Ancak geçmişi bütünüyle masum, bugünü bütünüyle yıkıcı anlatmak da doğru değil. Avcı-toplayıcı topluluklar birbirinden farklıydı; bütün bir yaşam biçimini doğayla kusursuz uyum içinde diye tanımlayamayız.
Sanayi üretimi, yaşam alanlarının kaybı ve kirlilik, insan faaliyetlerinin sonuçlarını görmezden gelmeyi zorlaştırıyor. WWF’nin 2022 Yaşayan Gezegen Raporu’ndan sık aktarılan yüzde 69 sayısını burada doğru okumak gerekiyor: Bu, 1970–2018 arasında izlenen omurgalı yaban hayvanı popülasyonlarının göreli bolluğundaki ortalama düşüş. Dünyadaki bütün biyolojik çeşitliliğin, türlerin ya da tek tek hayvanların yüzde 69’unun yok olduğu anlamına gelmiyor. Kaygı verici bir bulgu olması, ölçtüğü şeyi yanlış anlatmamızı haklı çıkarmaz.
İnsan doğasına ilişkin kabullerimiz, diğer türlere yaklaşımımızı da etkiliyor. Kültür, inanç, ekonomik koşullar, kişisel deneyimler ve kaynaklara erişim, neyi kabul edilebilir bulduğumuza karışıyor. Şehirdeki bir güvercinin, evdeki köpeğin ve çiftlikteki hayvanın ahlaki değeri, sanki bizim onlara verdiğimiz role göre değişiyormuş gibi davranabiliyoruz.
Antroposantrizm, insanı ahlaki ilginin merkezine yerleştirir. Tek bir biçimi yoktur; ancak insan dışındaki yaşamı yalnızca bize sağladığı faydayla değerlendirmeye kapı açabilir. Derin ekoloji yaşamın değerini ve karşılıklı bağımlılığını öne çıkarır. Ekofeminist yaklaşımlar farklı tahakküm biçimleri arasındaki bağları inceler. Biyofili hipotezi ise insanın diğer canlılarla ilişki kurmaya yönelik yatkınlığını ele alır. Bunlar birbirinin yerine kullanılabilecek bilimsel sonuçlar değil, farklı düşünme çerçeveleridir.
Achuar halkı ve başka yerli toplulukların gelenekleri, insan ile doğa arasındaki Batılı ayrımların evrensel olmadığını da hatırlatıyor. Bu toplulukları tek bir romantik ekolojik kusursuzluk imgesine indirmek istemiyorum. Beni düşündüren, yalnızca sahip olmaya değil, ilişkilere ve sorumluluklara dayanan bir dünya anlayışının mümkün olması.
Köpeklerle kurduğumuz uzun ilişki de türler arası karşılaşmanın yalnızca sömürüden ibaret olmadığını gösteriyor. Avcılık, korunma ve arkadaşlık, insan kontrolünün yanında iş birliğini de içeriyor. Bu geçmiş diğer hayvanlara yaşattığımız acıyı mazur göstermiyor; ilgimizin ne kadar seçici olabildiğini daha görünür kılıyor.
Çevre etiğiyle hayvan etiği kesişir, fakat aynı soruları sormaz. Bir türü veya yaşam alanını korumak, oradaki her bireyin otomatik olarak korunduğu anlamına gelmez. Tek bir hayvanın acısını önemsemek de ekosistemleri düşünmenin yerini tutmaz. Endüstriyel hayvancılık, deneyler ve yaşam alanı kaybı, her iki düzeyi birlikte ele almamızı gerektiriyor. İnsan doğanın bir parçasıysa, başkalarına yapabileceklerinin de sınırları olmalı.
Peter Singer: Kimin çıkarları hesaba katılıyor?
Singer’ın Hayvan Özgürleşmesi, insan dışındaki hayvanların çıkarlarını kamusal etik tartışmanın merkezine taşıyan eserlerden biri. Temel itirazı, benzer çıkarları tür ayrımı nedeniyle önemsizleştirmememiz gerektiği. Acıyı yaşayanın insan olmaması, o acıyı görmezden gelmek için yeterli değil. Çıkarların eşit gözetilmesi herkese aynı şekilde davranmak demek de değil; farklı hayvanların farklı ihtiyaçları var.
Türcülük eleştirisi benim için önemli, çünkü tekrar ettiğimiz bir alışkanlık kolayca ahlaken nötr görünebiliyor. Bir uygulamanın normal, kârlı veya haz verici olması, haklı olduğunu kanıtlamaz. Singer’ın faydacı yaklaşımını hak temelli kuramlardan ayırmak da gerekiyor. Benzer pratik itirazlara farklı felsefi yollardan ulaşılabilir.

Haklar, çıkarlar ve bir filozofu doğru okumak
Tom Regan’ın hak temelli yaklaşımıyla Joel Feinberg’in çıkar ilkesi, ahlaki statüyü farklı biçimlerde ele alır. Feinberg için hak sahibi olabilecek bir varlık olmanın merkezinde çıkar sahibi olabilme kapasitesi bulunur. 1974 tarihli makalesi, ağacın suya ihtiyacı olduğu için bu anlamda çıkarları bulunduğunu savunmaz; biyolojik ihtiyaçları zihinsel yaşamla ilişkili çıkarlardan ayırır. Bu sınırla tartışabiliriz, fakat ona tersini söyletemeyiz.
Bir nörobilimci olarak hayvanların deneyimlerine ilişkin bulguları ahlaken önemli buluyorum. Kanıtların gücü ve niteliği türlere göre değişiyor. 2024 New York Hayvan Bilinci Bildirgesi, memeliler ve kuşlarda bilinçli deneyim için güçlü desteğe; bütün omurgalılarda ve pek çok omurgasızda ise gerçekçi bir olasılığa işaret ediyor. Belirsizlik, olası acıyı peşinen yok saymak için izin sayılmamalı.
Benim etik duruşum, hayvanların yalnızca insan amaçlarına hizmet eden araçlara indirgenemeyeceği. Acıdan kaçınmak, türüne uygun davranışlar sergileyebilmek ve gereksiz baskı olmadan yaşamak, bunları bizim dilimizde açıklayamayan bir hayvan için de önemlidir.
Ahimsa ve benim vegan tercihlerim
Jainizmdeki ahimsa, yani şiddetsizlik ilkesi, davranışta, sözde ve düşüncede verdiğimiz zarara dikkat etmeye çağırıyor. Bu bağlılığı çok değerli buluyorum. Ancak Jain geleneklerini doğrudan vegan diye tanımlamak doğru değil; vejetaryenlik ve süt ürünlerinin bu gelenekler içinde kendi tarihleri var. Benim veganlığım, zararı azaltma sorusuna kendi etik yanıtım; bütün Jainlerin aynı tercihleri yaptığı iddiası değil.
Bitkiler canlıdır. Bu, acı hissettiklerini söylemekle aynı şey değil.
“Bitkiler de canlı” sözü biyolojik olarak doğru. Bitkiler büyür, çevrelerine tepki verir ve karmaşık süreçlerle iletişim kurar. Bu tepkilerin öznel bir acı deneyimi oluşturduğu ise gösterilmiş değil. Hayvanlardaki gibi bir sinir sistemleri yok; uyarana tepki vermek tek başına hissedebilirliğin kanıtı sayılmaz. Taiz ve çalışma arkadaşlarının 2019 tarihli değerlendirmesi de bitki davranışlarını bilinç olarak yorumlamaya karşı çıkıyor. Bilimsel belirsizliği doğru anlatmalı, tek bir makaleyle bütün felsefi sorular çözülmüş gibi davranmamalıyız.
Bitkilere, yaşam alanlarına ve ekolojik ilişkilere saygı bu nedenle önemini koruyor. Fakat bu, hayvanların acı çektiğine ilişkin kanıtları ortadan kaldırmıyor veya canlı tüketmenin bütün biçimlerini etik açıdan eşitlemiyor. Bitkilerin varlığını konuşmayı bitirmek için kullanmak yerine, hangi zararlardan kaçınabileceğimizi sormayı tercih ediyorum.

Sofrada ne değişebilir?
Benim için vegan tercihler, hayvan sömürüsüne dayanan eğlencelere destek vermemek, hayvan deneylerini sorgulamak ve güvenilir hayvan koruma çalışmalarını desteklemek aynı etik bağlılığın parçaları. Biri yemekten, bir başkası sorumlu bakımdan veya alışveriş tercihlerinden başlayabilir. Önemli olan, duyarlılıkla tutarlı davranış arasında bir bağ kurmak.
Hayvanlar ancak bize yararlı, güzel ya da yakın olduklarında değerli olmuyor. Onların çıkarlarını ciddiye alan bir toplum, tabağa koydukları dâhil, sıradan alışkanlıklarını sorgulamaya hazır olmalı.
Kaynaklar: WWF, Living Planet Report 2022 · Feinberg, The Rights of Animals and Unborn Generations (1974) · New York Declaration on Animal Consciousness (2024) · Taiz et al. (2019) · Jainpedia: Ahimsa
Önerim: Bir haftalık alışverişinizde hayvansal ürünlerin yerine koyabileceğiniz bitkisel seçenekleri belirleyin. Etik tercihi yalnızca niyet olarak bırakmayıp uygulanabilir bir alışkanlığa dönüştürmek iyi bir başlangıç.
