Arşiv yazısı · İlk yayın: 2025-01-24
Bilimi ve sanatı ilerlemenin dayanakları olarak görüyoruz. Bilgiye, yaratıcılığa ve toplumsal hayata katkıları ortada. Yine de bu alanlarda ilerlemekle ahlaken ilerlemek aynı şey mi? Rousseau’nun uygarlık eleştirisini okurken beni en çok meşgul eden soru bu. Resim yapan biri olarak yaratıcılık, hırs ve ahlak arasındaki ilişkiyi yalnızca dışarıdan tartışmıyorum; üreten kişinin kendi niyetine de bakması gerektiğini düşünüyorum.
Rousseau’nun uygarlık ve sanat eleştirisi
Rousseau, Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev‘de bilgi ve sanatın gelişmesinin erdemin gelişmesini kendiliğinden sağlamadığını savunur. Uygarlığın incelikleri, davranışlarımızdaki gösterişi ve yapaylığı da artırabilir. Buradaki itirazı, her bilimsel keşfin veya her sanat eserinin zararlı olduğu şeklinde okumuyorum. Beni düşündüren, öğrenmek ve üretmek ile daha dürüst yaşamak arasındaki mesafe.
Rousseau’nun insan elinde bozulmayı anlatan ünlü açılış düşüncesi Émile‘dedir. Bu düşünceyi kendi cümlemle şöyle okuyorum: Toplumun biçim verdiği her şey, yalnızca gelişmiş olduğu için daha iyi sayılmaz. İlk söylevle bu eseri aynı metinmiş gibi ele almamak gerekir.
Kişi, değerini başkalarının kendisini nasıl gördüğüne bağladığında sahiciliğini kaybedebilir. Rousseau’nun amour-propre kavramı etrafında düşünürken aklıma gelen, beğenilme arzusunun üretme arzusunun önüne geçmesi. Sanat kendini gösterme aracına, bilim de yalnızca itibar kazanma yarışına dönüştüğünde, içsel merakla dışarıdan gelen alkış arasındaki denge bozuluyor.
Hobbes ve Rousseau: Aynı insan, farklı başlangıçlar
Hobbes’un Leviathan‘ında ortak bir güvencenin bulunmadığı durum, rekabetin ve güvensizliğin belirleyici olduğu bir çatışma ihtimaliyle anlatılır. Rousseau ise doğal insanla toplumsal karşılaştırmalar içinde yaşayan insanı farklı biçimde düşünür. Bu iki yaklaşımı aynı insan doğası teorisi gibi sunamayız. Benim birlikte okumak istediğim tarafları, güvenlik arayışının ve başkalarının gözündeki yerimizin davranışlarımızı nasıl biçimlendirdiği.
Hobbes’ta rekabet, güvensizlik ve ün arayışı; Rousseau’da toplumsal karşılaştırma ve tanınma isteği farklı çerçevelerde ele alınır. Bugünün sanat ve bilim dünyasına baktığımda, bu metinleri hazır bir teşhis gibi değil soru sormaya yarayan araçlar olarak görüyorum. Bir insan daha çok bilmek için mi çalışıyor, yoksa diğerinden daha önemli görünmek için mi? İkisi bazen birbirine karışıyor.
Bilgi, sanat ve üstünlük yarışı
Yeni ihtiyaçlar ve başkasını geçme arzusu, üretimi bitmeyen bir karşılaştırmaya dönüştürebilir. Rousseau’nun İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı‘nda özel mülkiyet üzerinden kurduğu eleştiri de, eşitsizliğin nasıl toplumsal bir düzene yerleştiğini düşünmeye açılır. Bir toprağın çevrilip sahiplenilmesi örneği bu ikinci söylevdendir; bilim ve sanat hakkındaki ilk söylevden değil.
Benzer bir soruyu bugün kültür hayatına da sorabiliriz: Bilgi ve yaratıcılık insanları birbirine yaklaştırıyor mu, yoksa aralarına yeni statü duvarları mı örüyor? Teknoloji imkânları artırırken bazı eşitsizlikleri büyütebilir. Sanatın yalnızca alınıp satılan bir prestij nesnesine dönüşmesi de ortak deneyimi geri plana itebilir. Bunlar sanatın kaçınılmaz sonuçları değil, onun hangi amaçlarla kullanıldığına ilişkin kaygılarım.
Rekabet, haset ve yabancılaşma
Değerimizi sürekli başka biriyle ölçtüğümüzde kendi ölçümüzü kaybediyoruz. Daha çok görünmek, daha çok tanınmak, daha yukarıda olmak… İnsanın kendisini dışarıdaki bir sıralamaya bağlaması, yaptığı işten duyduğu sevinci de kırılganlaştırabiliyor. Rousseau’yu okurken bu güncel hâli düşünmeden edemiyorum.
Resim bunun benim için çok canlı bir örneği. Bir eser, ortak bir duyguyu taşıyabilir; bir başkasının yalnızlığını veya sevincini tanımamıza yardım edebilir. Fakat sanatçı sürekli piyasaya, itibara ve satışa bakmak zorunda hissettiğinde, başlangıçtaki ifade ihtiyacından uzaklaşabilir. Rekabetin üretimi desteklediği anlar da vardır. Benim itirazım, onun üretmenin tek gerekçesi hâline gelmesine.
Başka türlü üretmek mümkün mü?
Rousseau’nun eleştirisini çıkışsız bir karamsarlık olarak okumak istemiyorum. Toplum Sözleşmesi‘ndeki ortak yarar ve siyasal düzen tartışması, yalnızca kişisel kazancı düşünmeyen bir toplumsallık üzerine düşünmeye davet ediyor. Buradan bugünün sanatçısı için çıkaracağım sonuç bir siyasal reçeteden çok kişisel bir sorumluluk: Eserim kimi, neyi ve hangi ihtiyacı gözetiyor?
Ben resim yaparken geçici bir modaya yetişmekten çok, içimde gerçek karşılığı olan bir duyguya yaklaşmak istiyorum. Bunun başarıya veya görünürlüğe hiç önem vermemek anlamına geldiğini söylemiyorum. Yalnızca onların, neden üretmeye başladığımı unutturmasını istemiyorum. Sanatın düşünmeye ve başkalarıyla bağ kurmaya alan açması benim için değerli.
Bilim, sanat ve ahlak arasındaki ilişkiyi tek bir olumlu veya olumsuz hükme sığdıramıyorum. İlerlemek, kendiliğinden daha iyi olmak demek değil. Rousseau ve Hobbes’u birlikte okumak bana, rekabetin, güvenin ve tanınma arzusunun insanı nasıl değiştirebildiğini yeniden sorduruyor. Üreten kişi için güç soru belki de şu: Yaptığım işin değerini yalnızca başkalarını geçerek mi anlayabiliyorum?

Okuma önerim: Rousseau’nun iki söylevini birbirinden ayırarak, ardından Hobbes’un Leviathan’ının XIII. bölümünü okuyun. Bu yazı onların metinleriyle kurduğum kişisel bir tartışma; insan doğasını tek bir açıklamaya indiren bilimsel bir sonuç değil.
