Arşiv yazısı · İlk yayın: 2024-10-23
Çayır tarla faresi, ilişki nörobiliminde boyundan büyük bir üne sahip küçük bir kemirgen. Araştırmacılar yıllardır bu hayvanların nasıl kalıcı çift bağları kurduğunu anlamaya çalışıyor. Deneyimli bir nörobilimci için bunun yeni bir haber olmadığının farkındayım. Bu yazıyı yazmadan yaklaşık on yıl önce, prefrontal korteksi hâlâ gelişmekte olan bir ergenken bile tarla farelerini biliyordum. Demek ki olağanüstü bilge olmamdan çok, konu zaten popülermiş.
Ah, tarla fareleri… Onları hep sevdim. Bir keresinde rüyamda, zor durumdaki bir kemirgen için ne kadar endişelendiğimi birine anlatıyordum. Bugünlerde herkesin tercihiymiş gibi görünen bir kedi ya da köpek değil. Bir kemirgen. Sevgimin yöneldiği canlılar biraz özel galiba.
Çift bağı araştırmalarına dönerken Edwards ve Self’in 2006’da Nature Neuroscience’ta yayımlanan bir yorum yazısını yeniden okudum. Benim hâlâ Barbie’lerle oynadığım yıllar. Yorum, Aragona ve arkadaşlarının deneylerini ele alıyordu; asıl deneysel makalenin kendisi değildi. Temel soru hâlâ çok ilgi çekici: Beyin, belirli bir hayvanın tercih edilen partnere dönüşmesine nasıl katkıda bulunuyor? Edwards ve Self’in yorumu.
Hikâyenin bir bölümü, motivasyon ve ödülle ilişkili öğrenmede rol alan nucleus accumbens’teki dopamin sinyalleşmesiyle ilgili. Bu bölge, ventral tegmental alandan, yani VTA’dan dopamin girdisi alıyor. Üzerinde ‘haz’ yazan küçük bir düğme değil. Nelerin peşinden gittiğimizi ve neyin bizim için önem kazandığını şekillendiren devrelerin bir parçası.
Bir partner belki. Güzel yemekler. Nörobilim. Ya da R programlama dili; çünkü belli ki romantik yıllarımda daha iyi istatistiksel analize de yer açmam gerekiyor. Sevgili mezolimbik yolum, bütün zamanını gül yapraklarına, porçini risottoya ve balkonumun altında serenat yapan âşıklara ayıramıyor. Bilimin de talepleri var.
Asıl yıldızlara dönelim. 2006’daki deneylerde erkek tarla farelerinin nucleus accumbens’inin bir bölümünde D1 ve D2 benzeri dopamin reseptörlerinin farklı rolleri bulundu. D2 benzeri reseptörlerin etkinleşmesi çift bağının kurulmasını kolaylaştırırken, D1 benzeri reseptörlerin etkinleşmesi buna karşı yönde etki gösteriyordu. Uzun süre birlikte yaşadıktan sonra D1 benzeri reseptör düzeyleri artıyor ve bu reseptörler tanımadıkları dişilere yönelik seçici saldırganlığa katkıda bulunuyordu. Aragona ve arkadaşlarının özgün araştırması.
Bu, basit bir ‘sadakat reseptörü’ hikâyesinden daha ilginç. Sosyal çift bağı, kusursuz cinsel tekelcilikle de aynı şey değil. Tarla fareleri, bağlanmayı anlamak için değerli modeller; insanlara ait evlilik yeminlerini etmiş minik eşler değiller. Davranışlarını doğrudan bizim ilişkilerimize aktaramayız.
Yine de romantik bir imge olarak, kalıcı bağ kuran bir canlının çekiciliği büyük. Böyle bir bağlılık bulmak bazen kaldırımda 500 karatlık pembe bir elmas bulmak gibi hissettirebilir. Bu elbette bir şaka; olasılık hesabı değil. Kadınlar veya erkekler hakkında bir araştırma sonucu hiç değil.
Peki bu hikâyenin yanında sık sık karşımıza çıkan, insanlardaki dopamin genlerine ilişkin araştırmalar? 2010 tarihli küçük bir çalışma, genç yetişkinlerde DRD4 varyasyonu ile kişilerin bildirdiği cinsel davranışlar arasındaki ilişkileri inceledi. Bir örneklemde ilişki bulunması, belirli bir partnerin sadakatsiz olup olmayacağını güvenilir biçimde öngörmez. DRD4, COMT veya DAT1 üzerinden kullanışlı bir ‘aldatma testi’ de oluşturmaz. İnsanlardaki ilişkiyi inceleyen çalışma.
Bu nedenle ilişki kararlarını genetik sadakat testlerine bırakmazdım. Bir insanın davranışı, dürüstlüğü, seçimleri ve verdiği sözü tutma isteği, bir kemirgen deneyinin romantik yorumunun anlatamayacağı şeyler söylüyor.
Tarla farelerine sevgim, bütün bu ayrımlardan sonra da yerinde. Çizgili sincaplar ve kapibaralarla ciddi bir rekabet içinde olsalar da en sevdiğim kemirgenler arasındalar. İyi günde, kötü günde; zenginlikte, yoksullukta… Güzel bir insan dileği. Tarla fareleri ise kendi dünyaları içinde anlaşılmayı hak ediyor.



Önerim: özgün deneyi yorum yazısıyla birlikte okuyun; hayvan bulgularını, insanlardaki ilişkisel bulguları ve ilişki tavsiyelerini ayrı ayrı değerlendirin. Birbirlerinin yerine geçmiyorlar.
