Arşiv yazısı · İlk yayın: 2020-12-01

Sonsuz bir ataraxia, yani duygusal dinginlik için mi yaşamalıyız? Aradığımız, hiç bitmeyen bir mutluluk mu? Mutluluktan yalnızca onu yaşarken mi haz alıyoruz, yoksa o güzel anları hatırlamak da bizi mutlu ediyor mu? İkisi de mümkün. Ama benim sorum hangisinden daha çok haz aldığımız değil. Hangisi için çabaladığımız.
Heyecan verici anılardan oluşan bir paket biriktirmek istiyorsak, önce yüzümüzde bir gülümsemeyle hatırlayacağımız o anı yaratmamız gerekiyor. İster deneyimin, ister hatırasının peşinde olalım, önce onu yaşamalıyız. Yine de bu, sorumu tam olarak yanıtlamıyor. Burada nörotransmiterleri ya da beyin yapılarını sıralamaktan çok, bir deneyime anlamını veren şeyle ilgileniyorum.
Tanıdık bir tat, bir koku veya bir müzik, bulunduğumuz yeri, yanımızdaki insanı, hatta ortamın havasından bir parçayı geri getirebiliyor. Olayın üzerinden uzun zaman geçse de yeniden duygulanabiliyoruz. Bu, belleğin kusursuz bir kayıt olduğu anlamına gelmiyor. Hatırlarken deneyimi yeniden kuruyoruz; hem ayrıntılar hem onlara eşlik eden duygular değişebiliyor.
Bir deney yaptığımızda ya da topluluk önünde konuştuğumuzda bile bizde kalan, cümlelerimizden çok hislerimiz olabiliyor. Kalp kırıklığı, kaygı, konuşmaya başlamadan hemen önceki titreme… Cümlelerin kuruluşu silinirken duygunun izi şaşırtıcı derecede canlı kalabiliyor. Birebir aynı değil belki, ama canlı.
Alman bir dinleyici topluluğuna, Almanca olarak bitki temelli beslenme üzerine sunum yaptığım zamanı hatırladığımda, heyecanımı ve biraz fazla özgüvenli halimi hâlâ hissedebiliyorum. İnsanları güldürdüğümü hatırlıyorum. Bir erkeğin beyaz şeker ve sığır jelatiniyle ilgili sorusuyla beni zorladığını da. O konuşmanın her cümlesini yeniden kuramam. Ama orada durmanın nasıl hissettirdiğini hatırlıyorum.
Konuşmayı beynin bir bölgesine, anıyı başka bir bölgesine yerleştirmek fazla basit olurdu. Dil, bellek ve duygu, birbirleriyle etkileşen sistemlere dayanıyor. Farklı hazların değerini, eşit miktarda nörotransmiter hayal ederek de ölçemeyiz. Bir fikir keşfeden filozof, falafel yiyen biri ve Bahamalar’da güneşlenen biri mutlu olabilir. Bu, deneyimlerini birbirinin yerine geçebilir hale getirmiyor.
Yine de merak ediyorum: Harika bir anın içinde sonsuz zamanımız olsaydı, o an, sonradan zihnimizde döndüğümüz zamanki kadar yoğun hissedilir miydi? Hatırlamak, bir ana ikinci bir hayat verebiliyor. Hiç hatırlamayacağımız bir deneyim yine de anlamlı mıdır? Bilinçli olarak anımsayamadığımızda öğrenmeden geriye ne kalır? Bunlar birbirine bağlı sorular, ama aynı soru değiller.
Ben, yaşadığımız anların hatırlanıp zihnimizde yeniden yaşandıklarında ek bir anlam kazandığını düşünmeye daha yakınım. Belki yalnızca mutlu anı değil, onunla yeniden karşılaşma ihtimalini de arıyoruz. O anın belleğimizde bir devamı olacağını sessizce varsayıyoruz.
Ama ardından amnezi geliyor diye, ya da kişi sonrasında ölüyor diye, olağanüstü bir deneyimi değersiz sayamam. O an yaşandı. Değerinin, birinin onu saklamasına bağlı olması gerekmiyor. Bir deneyimi sonradan anlatamayan insan da çok kıymetli bir şey yaşamış olabilir. Bellek, bir hayatın anlam taşımaya layık olup olmadığını sınayan bir ölçüt değil.
Sonradan hatırlanmadığında büyülü bir an, kendi süresiyle sınırlı kalabilir. Bellekle ise başka bir biçimde geri dönebilir. Bu dönüş duyguyu yoğunlaştırabilir, yumuşatabilir veya anlamını değiştirebilir. Her zaman daha mutlu bir dönüş değildir; her zaman aslına sadık da değildir. Ama olduğumuz kişiyle dönüştüğümüz kişi arasında bir konuşma açar.
Güzel zamanları hatırlamak, acılı zamanlardan geçerken de yardımcı olabiliyor. Daha önce bir şeylerin değişmiş olduğunu anımsamak, değişimi yeniden mümkün hissettirebiliyor. Uzun bir gecenin ardından güneşin doğduğunu gördük. Bu tanıdık ritim rahatlamayı garanti etmez, ama umut verebilir. Bunu, tek bir beyin yapısının hayatı katlanılır ya da katlanılmaz kıldığı iddiası olarak değil, deneyime dair bir düşünce olarak söylüyorum.
Anların, doğadaki olayların, duyguların belleği… Belki bizi ayakta tutan şeyin bir parçası da bu. Anın kendisinin veremediği bir kalıcılığa uzanıyoruz. Mutluluk geçiyor. Hatırlamak, bazen onun yanında biraz daha kalmamıza izin veriyor.
Küçük bir öneri: güzel bir günden tek bir ayrıntıyı yazın; bir ses, bir cümle, bir koku. Bellekten kusursuz bir kayıt beklemeden, daha sonra ona dönün. Ek okuma: APA’nın duygusal bellek tanımı.
